Bài 18: Đặc điểm, cấu trúc và nguyên tắc hoạt động của hệ thống chính trị nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (NH2627 lớp 10) | Sách giáo khoa - Chương trình GDPT 2018 (mới)

Theo em, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh có vai trò gì trong hệ thống chính trị?

Em hãy đọc các thông tin sau để trả lời câu hỏi:

1. Hệ thống chính trị Việt Nam mang tính nhất nguyên chính trị. Tất cả hệ thống chính trị đều đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Từ khi ra đời, Đảng đã lãnh đạo nhân dân đấu tranh giành độc lập dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Trong quá trình phát triển đất nước, dưới sự lãnh đạo của Đảng, Việt Nam từng bước đạt được những thành tựu quan trọng về kinh tế, văn hoá, xã hội, quốc phòng, an ninh và đối ngoại, góp phần nâng cao đời sống nhân dân và vị thế của đất nước trên trường quốc tế.

2. Hệ thống chính trị Việt Nam bao gồm nhiều tổ chức, các tổ chức có vị trí, vai trò, chức năng, nhiệm vụ khác nhau, nhưng có quan hệ chặt chẽ, gắn bó với nhau, tạo thành một thể thống nhất. Tính thống nhất cao của hệ thống này được thể hiện trên nhiều phương diện như: sự thống nhất về tổ chức lãnh đạo (trong suốt quá trình hình thành và phát triển chỉ chịu sự lãnh đạo của duy nhất một đảng), sự thống nhất về mục tiêu chính trị (hoạt động của tất cả các tổ chức trong hệ thống đều hướng tới mục tiêu chung là xây dựng nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa với đặc trưng dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, mọi người có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn diện), sự thống nhất về các nguyên tắc hoạt động,...

3. Hệ thống chính trị Việt Nam mang tính nhân dân sâu sắc. Các tổ chức trong hệ thống chính trị Việt Nam được thành lập bởi các tầng lớp nhân dân, xuất phát từ lợi ích của chính nhân dân và được duy trì các hoạt động bởi sự tham gia tích cực của nhân dân. Đảng Cộng sản Việt Nam là đảng chính trị duy nhất có khả năng tập hợp quần chúng lao động đông đảo để thực hiện các nhiệm vụ của dân tộc. Nhà nước Việt Nam là nhà nước của dân, do dân và vì dân. Các cơ quan trong bộ máy nhà nước được nhân dân bầu ra và hoạt động để phục vụ cho lợi ích của nhân dân. Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội là hình thức tổ chức, tập hợp của các tầng lớp nhân dân trong cả nước. Do vậy, các tổ chức này đều đại diện và bảo vệ cho lợi ích của nhân dân, gắn bó mật thiết với nhân dân.

Hãy trình bày các đặc điểm chính của hệ thống chính trị nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Em hãy đọc thông tin, quan sát sơ đồ để trả lời câu hỏi:

Hệ thống chính trị là một chỉnh thể các tổ chức chính trị hợp pháp trong xã hội, bao gồm các đảng chính trị, nhà nước và các tổ chức chính trị – xã hội được liên kết với nhau trong một hệ thống cấu trúc, chức năng với các cơ chế vận hành và mối quan hệ giữa chúng nhằm thực thi quyền lực chính trị.

1/ Hãy xác định các bộ phận cấu thành của hệ thống chính trị Việt Nam và chia sẻ hiểu biết của em về từng bộ phận đó.

2/ Học sinh nên làm gì để góp phần ủng hộ, xây dựng hệ thống chính trị nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam vững mạnh?

Em hãy đọc thông tin sau để trả lời câu hỏi:

Nguyên tắc đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam là nguyên tắc hiến định quan trọng được quán triệt xuyên suốt trong hoạt động của hệ thống chính trị nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) khẳng định: “Đảng Cộng sản Việt Nam - Đội tiên phong của giai cấp công nhân, đồng thời là đội tiên phong của nhân dân lao động và của dân tộc Việt Nam, đại biểu trung thành lợi ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của cả dân tộc, lấy chủ nghĩa Mác - Lê nin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng, là lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội” (khoản 1 Điều 4). Theo đó, Đảng Cộng sản Việt Nam là tổ chức giữ vai trò lãnh đạo đối với Nhà nước và xã hội. Đảng lãnh đạo trên các lĩnh vực trọng yếu như công tác cán bộ, công tác đối ngoại, an ninh, quốc phòng. Nguyên tắc này đòi hỏi tất cả các tổ chức khác trong hệ thống chính trị phải hoạt động theo đường lối, chủ trương của Đảng và trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật. Các quy định pháp luật của Nhà nước và các quy định của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam phải phù hợp, không được trái với đường lối, chính sách, chủ trương của Đảng và phải là sự thể chế hoá để bảo đảm cho các đường lối, chính sách, chủ trương đó được triển khai và thực hiện trong toàn xã hội.

1/ Hãy trình bày nguyên tắc đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam.

2/ Nêu một ví dụ để làm rõ vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trong thực tế.

Em hãy đọc các thông tin sau để trả lời câu hỏi:

1. Quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân là nguyên tắc cốt lõi, xuyên suốt toàn bộ hoạt động của hệ thống chính trị của Việt Nam. Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) khẳng định: “Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân. Nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam do Nhân dân làm chủ; tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức” (khoản 1 và khoản 2 Điều 2). Các tổ chức trong hệ thống chính trị đều hoạt động nhằm thực hiện quyền lực của nhân dân, phục vụ lợi ích của nhân dân và bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân; đồng thời chịu sự giám sát của nhân dân theo quy định của pháp luật. Đảng Cộng sản Việt Nam gắn bó mật thiết với nhân dân, phục vụ nhân dân, chịu sự giám sát của nhân dân và chịu trách nhiệm trước nhân dân về các quyết định của mình. Các cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức, viên chức có trách nhiệm tôn trọng nhân dân, tận tuỵ phục vụ nhân dân, liên hệ chặt chẽ với nhân dân, lắng nghe ý kiến và chịu sự giám sát của nhân dân. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên thực hiện vai trò tập hợp, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, đồng thời tiếp nhận, phản ánh ý kiến của nhân dân và tham gia giám sát, phản biện xã hội theo quy định của pháp luật.

2. Luật Trưng cầu ý dân được Quốc hội thông qua năm 2015 thể hiện việc Nhà nước tạo cơ sở pháp lí để cử tri cả nước trực tiếp biểu quyết bằng hình thức bỏ phiếu để quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước như: Toàn văn Hiến pháp hoặc một số nội dung quan trọng của Hiến pháp; vấn đề đặc biệt quan trọng về chủ quyền, lãnh thổ quốc gia, về quốc phòng, an ninh, đối ngoại có ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích của quốc gia;... bảo đảm để nhân dân trực tiếp thể hiện ý chí của mình trong việc quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước; tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân tộc, tăng cường đồng thuận xã hội.

1/ Hãy nêu nội dung của nguyên tắc quyền lực thuộc về nhân dân và giải thích vì sao nguyên tắc này có ý nghĩa quan trọng trong hoạt động của hệ thống chính trị. 

2/ Hãy nêu các cách để nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước và giải thích ngắn gọn về các cách đó.

Em hãy đọc các thông tin sau để trả lời câu hỏi:

1. Nguyên tắc tập trung dân chủ là một trong những nguyên tắc cơ bản, xuyên suốt trong hoạt động của hệ thống chính trị Việt Nam. Nội dung cốt lõi của nguyên tắc này là sự kết hợp hài hoà giữa việc phát huy quyền làm chủ, tự do thảo luận với việc tăng cường kỉ luật, kỉ cương và quản lí thống nhất. Biểu hiện cụ thể là các tổ chức trong hệ thống chính trị được tổ chức và hoạt động theo chế độ tập thể, bảo đảm sự tham gia thảo luận dân chủ trước khi quyết định; thực hiện tập thể lãnh đạo đi đôi với cá nhân phụ trách. Các quyết định quan trọng được thông qua theo nguyên tắc đa số và sau khi đã có kết quả biểu quyết thì mọi tổ chức, cá nhân phải nghiêm túc chấp hành, bảo đảm thiểu số phục tùng đa số, cấp dưới phục tùng cấp trên, địa phương phục tùng Trung ương. Việc thực hiện nghiêm túc nguyên tắc này không chỉ đảm bảo sự thống nhất về ý chí và hành động trong toàn hệ thống mà còn tạo nên sức mạnh tổng hợp để thực hiện hiệu quả các chủ trương, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước.

2. Trong quá trình xây dựng kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội năm tới, Uỷ ban nhân dân xã A đã tổ chức cuộc họp với sự tham gia của Chủ tịch, các Phó Chủ tịch và lãnh đạo các bộ phận chuyên môn. Tại cuộc họp, các thành viên được tạo điều kiện trình bày ý kiến, đề xuất giải pháp về phát triển sản xuất, đầu tư hạ tầng và bảo đảm an sinh xã hội. Các quan điểm khác nhau đều được lắng nghe, thảo luận công khai, dân chủ. Sau khi thảo luận, tập thể Uỷ ban nhân dân xã tiến hành biểu quyết và thống nhất lựa chọn phương án theo nguyên tắc đa số. Trên cơ sở kết quả đó, Chủ tịch Uỷ ban nhân dân xã ban hành quyết định và chỉ đạo các bộ phận liên quan triển khai thực hiện thống nhất trên địa bàn.

1/ Hãy nêu nội dung cơ bản của nguyên tắc tập trung dân chủ và chỉ ra các biểu hiện cụ thể của nguyên tắc này trong hoạt động của hệ thống chính trị.

2/ Hãy chỉ ra các chi tiết thể hiện tính dân chủ, tính tập trung trong cuộc họp tại Ủy ban nhân dân xã A và nêu một ví dụ thực tế về việc thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ trong hoạt động của các cơ quan nhà nước hoặc các tổ chức đoàn thể tại địa phương nơi em sinh sống.

Em hãy đọc các thông tin sau để trả lời câu hỏi:

1. Nguyên tắc pháp quyền là cơ sở quan trọng để đảm bảo mọi hoạt động của hệ thống chính trị Việt Nam diễn ra đúng trật tự, ổn định và hiệu quả. Nguyên tắc này được quy định tại Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025), cụ thể: "Các tổ chức của Đảng và đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật" (khoản 3 Điều 4), “Nhà nước được tổ chức và hoạt động theo Hiến pháp và pháp luật, quản lí xã hội bằng Hiến pháp và pháp luật” (khoản 1 Điều 8), "Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức thành viên của Mặt trận và các tổ chức xã hội khác hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật” (khoản 3 Điều 9). Như vậy, tổ chức và hoạt động của tất cả các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong hệ thống chính trị Việt Nam đều phải nằm trong khuôn khổ của pháp luật, không được vượt ra ngoài khuôn khổ đó. Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đều phải tôn trọng, thực hiện Hiến pháp, pháp luật; bình đẳng trước pháp luật, bình đẳng về trách nhiệm pháp lí. Mọi hành vi vi phạm Hiến pháp và pháp luật của bất kì tổ chức, cá nhân nào cũng sẽ bị xử línghiêm minh, công bằng theo quy định của pháp luật.

2. Ông H - Chủ tịch Uỷ ban nhân dân tỉnh A, nhận được đơn đề nghị của một doanh nghiệp xin cấp phép xây dựng khu nghỉ dưỡng trên diện tích đất rừng phòng hộ của địa phương, kèm theo cam kết đóng góp lớn cho ngân sách và tạo nhiều việc làm cho người dân. Sau khi chỉ đạo các cơ quan chuyên môn, trong đó có Sở Nông nghiệp và Môi trường, rà soát các quy định của pháp luật, ông H xác định khu vực đề xuất thuộc diện rừng phòng hộ cần được bảo vệ nghiêm ngặt, không đủ điều kiện chuyển đổi mục đích sử dụng khi chưa có sự phê duyệt của cơ quan có thẩm quyền ở Trung ương. Trên cơ sở đó, ông H đã ban hành văn bản từ chối đề nghị của doanh nghiệp, đồng thời hướng dẫn doanh nghiệp nghiên cứu, lựa chọn địa điểm khác phù hợp với quy hoạch và quy định pháp luật.

1/ Hãy nêu nội dung cơ bản của nguyên tắc pháp quyền và giải thích vì sao mọi tổ chức, cá nhân trong hệ thống chính trị phải tuân thủ Hiến pháp và pháp luật.

2/ Ông H đã căn cứ vào đâu để đưa ra quyết định từ chối đề nghị của doanh nghiệp? Việc làm này thể hiện ông đang thực hiện nguyên tắc nào của hệ thống chính trị Việt Nam?

Em hãy đọc thông tin trong bảng sau để trả lời câu hỏi:

1/ Hãy trình bày vai trò của Đảng Cộng sản Việt Nam trong hệ thống chính trị và cho biết vai trò đó được thể hiện như thế nào trong việc lãnh đạo đất nước.

2/ Hãy phân tích vai trò của Nhà nước trong hệ thống chính trị Việt Nam và giải thích vì sao Nhà nước được xem là công cụ quan trọng nhất để quản lí xã hội. Nêu một hoạt động cụ thể của Nhà nước mà em biết.

3/ Hãy nêu vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong hệ thống chính trị và nêu một ví dụ về hoạt động của Mặt trận Tổ quốc ở địa phương mà em biết.

Em hãy đọc thông tin sau để trả lời câu hỏi:

Trong hệ thống chính trị Việt Nam, Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam có mối quan hệ gắn bó hữu cơ, phối hợp chặt chẽ, tạo thành một chỉnh thể thống nhất nhằm thực hiện quyền làm chủ của nhân dân.

Đảng Cộng sản Việt Nam giữ vai trò lãnh đạo Nhà nước và xã hội. Sự lãnh đạo của Đảng được thực hiện bằng việc đề ra cương lĩnh, đường lối, chủ trương; định hướng tổ chức và hoạt động của Nhà nước và Mặt trận; thông qua tổ chức đảng và đảng viên trong các cơ quan nhà nước, trong Mặt trận và các tổ chức thành viên; thông qua công tác cán bộ, kiểm tra, giám sát, tuyên truyền, vận động và nêu gương.

Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước, quản lí xã hội bằng Hiến pháp và pháp luật; thể chế hoá đường lối, chủ trương của Đảng thành pháp luật và tổ chức thực hiện thống nhất trong phạm vi cả nước. Nhà nước đồng thời ghi nhận vai trò lãnh đạo của Đảng, xác lập địa vị pháp lí của Mặt trận Tổ quốc trong Hiến pháp và pháp luật, bảo đảm các điều kiện pháp lívà vật chất để Đảng và Mặt trận hoạt động đúng quy định.

Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là liên minh chính trị, cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân, đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của nhân dân. Mặt trận tập hợp, phát huy sức mạnh khối đại đoàn kết toàn dân tộc; tham gia xây dựng Đảng, xây dựng Nhà nước; thực hiện giám sát và phản biện xã hội; phối hợp với Nhà nước trong các hoạt động như bầu cử, xây dựng pháp luật, giới thiệu hội thẩm nhân dân, phản ánh ý kiến, kiến nghị của cử tri và nhân dân.

Hãy mô tả mối quan hệ giữa Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Em rút ra nhận xét gì về đặc điểm mối quan hệ giữa các tổ chức trong hệ thống chính trị Việt Nam?

1. Em hãy cho biết các nhận định về cấu trúc, đặc điểm, nguyên tắc hoạt động, vai trò và mối quan hệ của các tổ chức trong hệ thống chính trị Việt Nam sau đây đúng hay sai. Vì sao?

a. Hệ thống chính trị nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam có tính thống nhất cao.

b. Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân.

c. Hoạt động của hệ thống chính trị Việt Nam dựa trên cơ chế Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lí, Nhân dân làm chủ.

d. Nguyên tắc quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân trong hoạt động của hệ thống chính trị Việt Nam được biểu hiện thông qua việc nhân dân được trực tiếp thực hiện tất cả các quyền lực nhà nước.

e. Tính thống nhất của hệ thống chính trị Việt Nam thể hiện ở chỗ: các tổ chức trong hệ thống chính trị đều có chức năng và nhiệm vụ giống nhau.

2. Em hãy lập bảng theo mẫu sau và điền vào bảng những thông tin phù hợp:

3. Em hãy đọc thông tin để thực hiện yêu cầu:

Tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Đảng Cộng sản Việt Nam đã đề ra nhiều chủ trương, chính sách lớn như: thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia; phát triển giáo dục, khoa học - công nghệ; bảo vệ môi trường; bảo đảm an sinh xã hội cho nhân dân.

Yêu cầu:

- Hãy xác định trách nhiệm của Nhà nước và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong việc thực hiện các chủ trương, chính sách trên của Đảng.

- Nêu những việc em có thể làm để góp phần thực hiện tốt các chủ trương, chính sách trên của Đảng trong thực tế.

1. Em hãy viết một bài luận về vai trò của Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh đối với việc xây dựng và phát triển hệ thống chính trị nước ta hiện nay.

2. Em hãy tìm hiểu và viết bài chia sẻ về hoạt động Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc ở địa phương em.