Chuyên đề 1. PHÁT TRIỂN KINH TẾ VÀ SỰ BIỂN ĐỔI VĂN HOÁ, XÃ HỘI (CD lớp 12) | Sách chuyên đề - Chương trình GDPT 2018 (mới)

2. Em hãy cùng bạn xây dựng kế hoạch khảo sát về những tác động của sự phát triển kinh tế đối với việc di cư lao động để tìm việc làm ở các đô thị, khu công nghiệp và thành phố lớn.

1. Em hãy cùng bạn thu thập bài báo, số liệu, hình ảnh,... về những biến đổi tích cực từ văn hoá do tác động của sự phát triển kinh tế ở địa phương em và tạo thành một sản phẩm (bảo tường báo ảnh/video/infographic/padlet/...). Giới thiệu sản phẩm trước lớp.

3. Em hãy tìm hiểu và viết một bài giới thiệu về những thay đổi trong nhận thức và hành động về vấn đề bình đẳng giới do tác động của sự phát triển kinh tế. Chia sẻ bài viết với các bạn trong lớp.

1. Em hãy liệt kê một số biến đổi tích cực về văn hoá, xã hội ở địa phương em và nêu rõ những tác động nào của sự phát triển kinh tế đã tạo ra sự biến đổi đó.

2. Hãy lấy một ví dụ biến đổi tiêu cực về văn hoá, xã hội ở địa phương em do tác động của sự phát triển kinh tế và chỉ ra nguyên nhân của biến đổi tiêu cực đó. Địa phương em đã có những biện pháp, chính sách nào để giải quyết? Em đánh giá như thế nào về những biện pháp, chính sách đó?

3. Em hãy cùng bạn tranh biện về ý kiến sau: Sự gia tăng về tiêu dùng và phong cách sống hiện đại của thanh niên hiện nay không ảnh hưởng đến sự cân bằng giữa các thế hệ trong gia đình cũng như giá trị truyền thống.

4. Em hãy cùng bạn thực hiện bài tập nghiên cứu tác động tích cực hoặc tiêu cực của phát triển kinh tế đến văn hoá theo các gợi ý sau:

- Xác định chủ đề và xác định mục tiêu nghiên cứu.

- Thực hiện nghiên cứu theo kế hoạch.

- Soạn thảo báo cáo kết quả nghiên cứu.

- Trình bày và thảo luận kết quả nghiên cứu.

- Tổng kết và đánh giá.

Em hãy quan sát hình ảnh, đọc thông tín và trả lời câu hỏi

Thông tin 1. Đánh giá kết quả thực hiện Nghị quyết Đại hội XII và nhìn lại 35 năm đôi mới, Đảng ta khẳng định: So với nhiệm kì trước, cùng với những chuyển biến tích cực, toàn diện về kinh tế, nhận thức về văn hoá, xã hội, con người ngày càng toàn diện, sâu sắc hơn. Các lĩnh vực, loại hình, sản phẩm văn hoá phát triển ngày càng đa dạng,đáp ứng nhu cầu mới. Nhiều mặt của đời sống xã hội, giá trị văn hoá truyền thống và di sản văn hoá được kế thừa, bảo tồn và phát huy. Văn hoá trong chính trị và kinh tế bước đầu được coi trọng và phát huy hiệu quả tích cực. Hoạt động giao lưu, hợp tác và hội nhập quốc tế về văn hóa khởi sắc. Phát triển toàn diện con người Việt Nam đang từng bước trở thành trọng tâm của chiến lược phát triển kinh tế - xã hội. Việc phê phán, đấu tranh, đẩy lùi cái xấu, cái ác, cái lạc hậu, chống các quan điểm, hành vi sai trái gây hại đến văn hoá, lối sống con người được chú trọng. 

(Theo Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Tập 1, NXB Chính trị quốc gia Sự thật, trang 25)

Thông tin 2. Tăng trưởng kinh tế không chỉ củng cố hệ tư tưởng mà còn góp phần xây dựng lối sống tích cực, tiến bộ của con người Việt Nam. Những giá trị bền vững, tinh hoa của quốc gia, như lòng yêu nước, ý chí tự cường dân tộc, tinh thần đoàn kết, ý thức gắn kết cá nhân, cộng đồng,... tiếp tục được kế thừa và phát huy. Các phong trào tò thiện, tương thân tương ái, phong trào “Mùa hè xanh” của sinh viên tình nguyện nở rộ ở nhiều địa phương, đơn vị. Tính dân chủ, minh bạch, công khai vốn là đòi hỏi của thể chế kinh tế thị trường đã điều chỉnh hành vi, suy nghĩ của các cá nhân để có ý thức kỉ luật, trách nhiệm cao hơn trong công việc và sinh hoạt. Đó là những mảng sáng trong tác động của tăng trưởng kinh tế đến phát triển văn hoá.

(Theo Tạp chí Cộng sản điện tử, ngày 12/6/2019)

Thông tin 3. Sự phát triển khoa học và công nghệ tạo ra kết cấu hạ tầng thông tin ngày một tốt hơn, như điện thoại, Internet,... dẫn đến khả năng tiếp cận thông tin của con người ngày càng tăng nhanh không chỉ ở các trung tâm và thành phố, mà còn ở hầu hết các địa phương trên cả nước, từ nông thôn đến miền núi, hải đảo. Nhờ nguồn thông tin không giới hạn giữa các vùng, miền, lãnh thổ quốc gia, với tính chất đa chiều, nhanh và quy mô không giới hạn, người dân thuộc mọi tầng lớp xã hội, ở những mức độ khác nhau, đều có thể tiếp cận các giá trị văn hoá, qua đó hiểu biết phong phú, sâu rộng về các lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có văn hoá.

(Theo Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, Tạp chí Cộng sản, số tháng 4/2023)

a. Em hãy chỉ ra những biến đổi tích cực của văn hoá do sự tác động từ phát triển kinh tế được thể hiện trong các hình ảnh và thông tin trên. Nêu những biểu hiện cụ thể của sự biến đổi đó.

b. Em hãy kể thêm những biến đổi tích cực của văn hoá do sự phát triển kinh tế mang lại.

Em hãy đọc thông tin và trả lời câu hỏi

Thông tin 1. Trong bối cảnh kinh tế - xã hội chuyển đổi, sự đa dạng của các hoạt động nghề nghiệp, việc làm khiến cho nhiều người trở nên bận rộn với công việc riêng, ít thời gian rảnh rỗi để qua lại, thăm hỏi nhau như trước kia,... Bên cạnh đó, khi đời sống vật chất không ngừng được nâng lên, sự xuất hiện của những ngôi nhà kiên cố, “kín cổng cao tường” ngày càng phổ biến, khiến cho hoạt động gặp gỡ, trò chuyện giữa những người hàng xóm láng giềng bị hạn chế. Điều đó góp phần làm cho nhiều người dân, hộ gia đình vốn gần gũi, thân tình trước kia, nay dần trở nên xa cách hơn,...

(Theo Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch, Tạp chí Văn hoá Nghệ thuật, sổ 482, tháng 12/2021)

Thông tin 2. Trong thời kì đổi mới, phát triển kinh tế thị trường, nhiều lễ hội truyền thống đã được phục dựng lại, qua đó góp phần bảo tồn văn hoá truyền thống dân tộc. Tuy nhiên, vẫn còn có những biểu hiện thương mại hóa trong lễ hội, lợi dụng lễ hội để trục lợi. Ở một số lễ hội, tình trạng xả rác bừa bãi vẫn còn diễn ra làm ảnh hưởng đến không gian tổ chức lễ hội. Trong việc hiếu, hỉ, vẫn còn hiện tượng tổ chức đám cưới linh đình, tốn kém [...]. Hiện tượng khai thác cạn kiệt nguồn tài nguyên thiên nhiên quý giá, như chặt phá rừng, sử dụng nguồn nước ngầm thái quá,... đã phá vỡ các quy luật vốn có của tự nhiên, dẫn đến hệ quả xấu. Môi trường thiên nhiên bị huỷ hoại ngày càng tác động tiêu cực trở lại đến đời sống của con người, như hạn hán, lũ lụt, xâm nhập mặn, triều cường, nước biển dâng, sạt lở núi, đồi, sạt lở ven sông, ảnh hưởng đến đời sống người dân.

(Theo Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, Tạp chí Cộng sản, số tháng 10/2021)

Thông tin 3. Sự phát triển của khoa học - công nghệ giúp con người có thể làm nhiều loại công việc bằng hình thức làm việc từ xa, đây là những lợi ích to lớn mà khoa học - công nghệ mang lại, nhưng điều này cũng khiến con người trở nên lệ thuộc vào máy tính, điện thoại thông minh. Dưới tác động của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, một số xu hướng, phong cách văn hoá, lối sống mới hình thành đã và đang gây tranh cãi. Đó là sự thay đổi một số quan niệm, thói quen của một bộ phận người dân, từ nặng về duy tình sang duy lí, vị tình sang vị tiền; là xu hướng cho rằng gia đình không còn là trung tâm; các yếu tố mang giá trị vật chất phần nào thay thế cho yếu tố tinh thần, tình cảm; là sự hình thành tư tưởng hoài nghi, chối bỏ các giá trị văn hoá truyền thống, lịch sử dân tộc; là sự băng hoại về đạo đức, sự xuống cấp trong các quan hệ xã hội, đặc biệt là sự lệch lạc về nhận thức, sống thiếu lí tưởng trong một bộ phận giới trẻ;...

(Theo Nguyễn Thị Mai Anh (2021), Tạp chí Cộng sản, số tháng 12/2020)

a. Em hãy chỉ ra những biến đổi văn hoá do sự tác động tiêu cực của kinh tế được thể hiện trong các thông tin trên. Theo em, nguyên nhân nào dẫn đến những biến đổi đó?

b. Em hãy kể thêm những biến đổi tiêu cực của văn hoá do sự phát triển kinh tế mang lại.

Em hãy đọc thông tin, trường họp và trả lời câu hỏi

Thông tin 1. Việt Nam tập trung hoàn thành xóa mù chữ, phổ cập giáo dục tiểu học vào năm 2000 và phổ cập giáo dục trung học cơ sở năm 2010; số sinh viên đại học, cao đẳng tăng gần 17 lần trong 35 năm qua. Việt Nam tập trung vào việc tăng cường y tế, phòng ngừa, phòng chống dịch bệnh, hồ trợ các đối tượng có hoàn cảnh khó khăn. Người nghèo, trẻ em dưới 6 tuổi và người cao tuổi được cấp bảo hiểm y tế miễn phí,... Liên hợp quốc đã công nhận Việt Nam là một trong những nước đi đầu trong việc hiện thực hóa các Mục tiêu Thiên niên kỉ. Năm 2019, chỉ số phát triển con người (HDI) của Việt Nam đạt mức 0,704, thuộc nhóm nước có HDI cao của thế giới, nhất là so với các nước có cùng trình độ phát triển.

(Theo Nguyễn Phú Trọng (2022), Một số vấn đề lí luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, NXB Chính trị quốc gia Sự thật, trang 3 1 — 32)

Thông tin 2. Theo báo cáo của Văn phòng điều phối nông thôn mới Trung ương, đến nay, cả nước có 6 009/8 225 xã đạt chuẩn nông thôn mới; trong đó có 937 xã đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao và 110 xã đạt chuẩn nông thôn mới kiểu mẫu. Có 255 đơn vị cấp huyện hoàn thành nhiệm vụ đạt chuẩn nông thôn mới và 18 địa phương cấp tỉnh có 100% số xã đạt chuẩn nông thôn mới, trong đó có 5 tỉnh đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới. Đen hết năm 2022, cả nước đã có 18 tỉnh có 100% số xã đạt chuẩn nông thôn mới,... Cả nước có 255 đơn vị cấp huyện thuộc 58 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương được Thủ tướng Chính phủ công nhận đạt chuẩn hoặc hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới và đã có 73,08% số xã đạt chuẩn nông thôn mới,... Thu nhập bình quân đầu người khu vực nông thôn năm 2020 đạt 41,7 triệu đồng/người/năm, gấp 1,7 lần so với năm 2015 và gấp 3,2 lần so với năm 2010. Tỉ lệ hộ nghèo đa chiều khu vực nông thôn giảm còn khoảng 7,1%, giảm 4,7% so với năm 2016.

(Theo Trần Quốc Dân, Biến đổi xã hội ở nông thôn Việt Nam hiện nay và những vấn đề đặt ra, Tạp chí Nông thôn mới, số tháng 9/2023)

Trường hợp. Công ty xây dựng X triển khai dự án xây dựng tuyến đường giao thông liên xã tại huyện Y, dự án này không chỉ giải quyết khó khăn về việc đi lại, giao thương, sinh hoạt cộng đồng, mà còn cung cấp tiện ích trong việc sử dụng các dịch vụ y tế, văn hoá cho người dân 8 xã thuộc huyện Y và các khu vực lân cận. Tận dụng cơ hội này, anh Nam đã mở một cửa hàng tạp hoá ở khu vực trung tâm của huyện Y. Anh dự kiến khi kế hoạch thành công sẽ mở thêm các cửa hàng khác ở vị trí trung tâm xã. Anh mong muốn chuỗi cửa hàng của mình sẽ trở thành điểm đến quen thuộc, không chỉ là nơi mua sắm mà còn là nơi mọi người có thể giao lưu, trò chuyện và chia sẻ thông tin, tạo nên một môi trường giao tiếp xã hội tích cực và phát triển.

a. Trong các thông tin trên, dưới sự tác động của phát triển kinh tế, những yếu tố xã hội nào đã thay đổi? Nêu những biểu hiện cụ thể của sự biến đổi đó.

b. Theo em, việc xây dựng tuyến đường giao thông liên xã của công ty X và việc mở chuỗi cửa hàng của anh Nam nhằm mục đích gì? Hãy xác định thêm những biến đổi tích cực có thể xảy ra đối với gia đình anh Nam và người dân huyện Y khi tuyến đường giao thông hoàn thành.

Em hãy đọc thông tin, câu chuyện và trả lời câu hỏi

Thông tin. Việc tăng trưởng kinh tế quá mức, quá sức chịu đựng của hạ tầng xã hội cũng sẽ làm cho kinh tế trở nên “quá nóng”, dẫn tới nảy sinh vấn đề xã hội. Minh chứng cho điều trên là thực tiễn phát triển ở một số quốc gia quá chú trọng đến tốc độ tăng trưởng, bằng mọi giá, “lấy xây dựng kinh tế làm trung tâm” đã làm cho kinh tế phát triển một cách nhanh chóng. Song cũng đã nảy sinh không ít vấn đề, như chênh lệch giàu nghèo giữa thành thị và nông thôn, giữa các vùng, miền, các tầng lớp cư dân trong xã hội; tình trạng ô nhiễm môi trường nghiêm trọng; vấn đề dân sinh trở thành điểm nóng; trong xã hội tồn tại nhiều hiện tượng hủ bại, tiêu cực và các hoạt động phạm tội, gây ra những ảnh hưởng xấu đến sự ổn định của xã hội.

(Theo Vũ Văn Hà (2022), Gắn kết chặt chẽ chính sách kinh tế với chính sách xã hội trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, hdll.vn)

Câu chuyện. Cuộc sống của gia đình chị A bắt đầu có những thay đổi khi khu công nghiệp mới được xây dựng gần nơi gia đình chị đang sinh sống. Dù bố mẹ phản đối nhưng các thành viên trong gia đình chị A vẫn quyết định từ bỏ nghề làm hương truyền thống của dòng họ để cùng nhiều người dân trong huyện xin vào làm việc ở nhà máy. Công việc mới với mức lương cao hơn, kinh tế và mức sống gia đình có nhiều khởi sắc. Thời gian đầu, hằng tuần, vợ chồng chị A và cô em gái thay nhau chăm sóc bố mẹ. về sau, do yêu cầu của công việc nên chồng chị A thường xuyên phải di chuyển đế làm ở những địa điểm khác nhau, cô em gái làm việc ở nhà máy thì kiên quyết không kết hôn, vì cho rằng công việc bận rộn nên không có thời gian, hơn nữa phụ nữ có thế làm việc và đóng góp cho xã hội một cách độc lập, không nhất thiết phải dựa vào việc lập gia đình. Thấy chị A vừa đi làm, chăm sóc các con, lo việc gia đình quá vất vả, các thành viên trong gia đình chị A quyết định bỏ ra một khoản tiền để thuê người giúp việc. Mỗi buổi tối trước đây, phòng khách của gia đình chị A luôn đầy ắp tiếng cười và những câu chuyện vui. Bây giờ, sau bữa cơm tối vội vàng, phòng khách đều vắng lặng.

a. Trong thông tin trên, sự tác động của kinh tế gây ra những biến đổi tiêu cực nào về xã hội? Em hãy xác định nguyên nhân dẫn đến những biến đổi tiêu cực đó.

b. Em nhận xét như thế nào về sự thay đổi trong cuộc sống của gia đình chị A qua câu chuyện trên?

Em hãy đọc thông tin, hội thoại và trả lời câu hỏi

Thông tin 1. Thực hiện quan điểm nhất quán của Đảng về xóa đói, giảm nghèo, Nhà nước đã ban hành nhiều chính sách quan trọng [...]. Thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021 - 2025, ngân sách nhà nước đã ưu tiên tập trung nguồn lực cao nhất cho các huyện nghèo, xã nghèo và người nghèo nhằm đạt được mục tiêu đề ra. Ngoài ra, Nhà nước tiếp tục thực hiện các chính sách đặc thù trên địa bàn các huyện nghèo theo Nghị quyết số 30a/2008/NQ-CP của Chính phủ, như chính sách chăm sóc, giao khoán và bảo vệ rừng; chính sách khai hoang, phục hóa, tạo ruộng bậc thang; chính sách tăng cường hỗ trợ cán bộ khuyến nông, khuyến lâm, khuyến ngư; chính sách giáo dục, đào tạo, dạy nghề, nâng cao dân trí; chính sách cán bộ đối với các huyện nghèo;... Chuẩn nghèo đa chiều tiếp tục được bổ sung, hoàn thiện, theo đó giai đoạn 2021 - 2025 ngoài nâng chuẩn thu nhập còn bổ sung thêm chuẩn nghèo về “việc làm”.

(Theo PGS.TS Phạm Văn Linh (2022), Một số vấn đề lí luận và thực tiễn về chính sách xã hội ở Việt Nam trong những năm qua, hdll.vn)

Thông tin 2. Hoàn thiện và thực hiện tốt luật pháp, chính sách đối với người có công, bảo đảm người có công và gia đình có mức sống từ trung bình khá trở lên trong địa bàn cư trú. 

Cải cách chính sách tiền lương tương xứng với tốc độ tăng trưởng kinh tế, tốc độ tăng năng suất lao động, bảo đảm nguyên tắc phân phối theo lao động, tạo động lực nâng cao năng suất và hiệu quả. 

Chú trọng nâng cao phúc lợi xã hội, an sinh xã hội, cố gắng bảo đảm những nhu cầu cơ bản, thiết yếu của nhân dân về nhà ở, đi lại, giáo dục, y tế, việc làm. 

Phát triển thị trường lao động, hướng đến việc làm bền vững. Xác lập các nguyên tắc sử dụng và quản lí lao động phù hợp với sự phát triển của thị trường. 

Thực hiện tốt “Đề án tổng thể phát triển thể lực, tầm vóc người Việt Nam giai đoạn 2011 - 2030”. Phát triển thể dục, thể thao toàn dân để tăng cường sức khỏe của nhân dân, làm cơ sở cho phát triển thể dục, thể thao thành tích cao. 

Đẩy mạnh đấu tranh phòng, chống tệ nạn xã hội, bảo đảm an toàn giao thông, an toàn thực phẩm và thuốc chữa bệnh.

(Theo Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Tập 1, NXB Chính trị quốc gia Sự thật, trang 63-65)

Hội thoại. Một nhóm học sinh thảo luận về kết quả thực hiện bài tập dự án: Đề xuất giải pháp phát huy mặt tích cực, hạn chế và khắc phục tác động tiêu cực của phát triển kinh tế đến văn hoá, xã hội tại nơi cư trú, có một số ý kiến sau: 

Hà: Đầu tư phát triển giáo dục và đào tạo là biện pháp quan trọng hàng đầu đế nâng cao năng lực và trình độ của người lao động. Bằng cách này mới có thể tạo ra một lực lượng lao động thích nghi tốt vói các thay đổi trong bối cảnh toàn cầu hoá hiện nay. 

Lan: Không thể xóa bỏ giàu nghèo, Nhà nước chỉ có thể tăng cường các chính sách phân phối lợi ích để đảm bảo công bằng trong việc chia sẻ thành quả của sự phát triển kinh tế nhằm giảm bớt khoảng cách giàu nghèo và tạo ra cơ hội công bằng cho mọi người. 

Đăng: Một nền kinh tế đa dạng với nhiều ngành công nghiệp và lĩnh vực làm việc khác nhau có thể giúp giải quyết vấn đề thất nghiệp và tạo ra cơ hội việc làm cho những nhóm xã hội khác nhau, chỉ có giải quyết việc làm thì mới tăng thu nhập và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Dũng: Phát triển kinh tế không thể xem riêng rẽ với bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Chính sách và biện pháp bảo vệ môi trường như quản lí tài nguyên, giảm ô nhiễm môi trường và khuyến khích sử dụng các nguồn năng lượng tái tạo có thể giúp giảm bớt tác động tiêu cực của sự phát triển kinh tế lên môi trường và xã hội.

a. Em hãy xác định những giải pháp phát huy tác động tích cực, hạn chế và khắc phục tác động tiêu cực của sự phát triển kinh tế đối với những biến đổi văn hoá, xã hội trong các thông tin trên. Em hãy nhận xét những biện pháp đã được sử dụng để thực hiện những giải pháp đó.

b. Em hãy nhận xét ý kiến của các bạn trong đoạn hội thoại trên. Em tán thành với ý kiến nào? Vì sao?

c. Theo em, để thực hiện một bài tập dự án nghiên cứu về tác động tích cực hoặc tiêu cực của phát triển kinh tế đến văn hoá, xã hội cần phải triển khai theo những bước như thế nào để mang lại hiệu quả?

Em hãy chia sẻ một số ví dụ về những thay đổi thói quen hoặc lối sống của con người do sự tăng lên về thu nhập mà phát triển kinh tế mang lại.