CHUYÊN ĐỀ 1: PHÁT TRIỂN KINH TẾ VÀ SỰ BIẾN ĐỔI VĂN HOÁ, XÃ HỘI (CTST lớp 12) | Sách chuyên đề - Chương trình GDPT 2018 (mới)

Em hãy tìm hiểu một số trường hợp về văn hoá, xã hội bị biến đổi do tác động của sự phát triển kinh tế ở Việt Nam và đề xuất giải pháp hạn chế, khắc phục những tác động tiêu cực đó.

Em hãy cùng bạn thực hiện nghiên cứu một trường hợp tại Việt Nam về những tác động của sự phát triển kinh tế đối vói giá trị văn hoá, đạo đức lối sống.

Em đồng tình hay không đồng tình với nhận định nào sau đây? Vì sao?

a. Quá trình toàn cầu hoá nền kinh tế đã làm suy giảm đạo đức, lối sống của người Việt Nam.

b. Quá trình toàn cầu hóa nền kinh tế đã làm tăng cơ hội du học và làm việc tại nước ngoài, từng bước nâng tẩm vị thế của người Việt Nam trên quốc tế.

c. Tâm lí tự chủ, thực dụng, lối sống tư duy táo bạo, thích khám phá, dám nghĩ, dám làm trong khởi nghiệp và phát triển kinh tế là sự chuyển đổi mạnh trong lối sống của người Việt.

d. Chất lượng dân số của Việt Nam có dấu hiệu phát triển về thể lực, trí lực và tinh thần; nhất là năng lực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

e. Nhờ chính sách mở cửa nền kinh tế, nhiều người dân có cơ hội làm việc tại nước ngoài và cũng gia tăng tình trạng xuất khẩu lao động trái phép.

g. Nguyên nhân làm thay đổi đạo đức, lối sống của người Việt trong bối cảnh toàn cầu hoá là sự tiếp thu không có chọn lọc các giá trị đạo đức, lối sống từ các sản phẩm của truyền thông và giải trí.

Em hãy tranh biện cùng bạn về các ý kiến sau:

a. Sự biến đổi trong lối sống và văn hoá ứng xử của người Việt không làm ảnh hưởng đến các giá trị truyền thống của địa phương.

b.Trong bối cảnh hội nhập toàn cầu, văn hóa đang chịu sự tác động trên cả hai phương diện tích cực và tiêu cực. Sự phát triển kinh tế không đi đôi với phát triển giáo dục.

Em hãy viết bài viết ngắn về một số biện pháp, chính sách đang áp dụng tại địa phương nhằm giải quyết các vấn đề liên quan đến kinh tế, văn hoá, xã hội.

Em hãy cùng bạn thực hiện bài tập nghiên cứu tác động tích cực hoặc tiêu cực của sự phát triển kinh tế đến văn hoá hoặc xã hội Việt Nam theo các gợi ý sau:

- Xác định chủ đề và nội dung nghiên cứu.

- Xây dựng kế hoạch nghiên cứu.

- Tìm kiếm, xử lí thông tin và phân tích dữ liệu.

- Bình luận và đề xuất giải pháp.

- Báo cáo và trình bày kết quả.

Dựa vào các thông tin và hình ảnh trong bài, em hãy:

- Nêu những biến đổi tích cực của văn hoá do tác động từ sự phát triển kinh tế. Nêu những biểu hiện cụ thể của sự biến đổi đó.

- Kể thêm một số biến đổi tích cực về văn hoá do tác động của sự phát triển kinh tế ở nước ta.

Thông tin:

Từ khi đổi mới đến nay, Đảng Cộng sản Việt Nam đã đánh giá kết quả về những chuyển biến của văn hoá. Nhận thức về văn hoá, xã hội, con người ngày càng toàn diện, sâu sắc hơn. Các lĩnh vực, loại hình, sản phẩm văn hoá phát triển ngày càng đa dạng, đáp ứng nhu cầu mới, nhiều mặt của đời sống xã hội. Nhiều giá trị văn hoá truyền thống và di sản văn hoá được kế thừa, bảo tồn và phát huy. Văn hóa trong chính trị và trong kinh tế bước đầu được coi trọng và phát huy hiệu quả tích cực. Hoạt động giao lưu, hợp tác và hội nhập quốc tế về văn hóa khởi sắc. Phát triển toàn diện con người Việt Nam đang từng bước trở thành trung tâm của chiến lược phát triển kinh tế - xã hội. Việc phê phán, đấu tranh, đẩy lùi cái xấu, cái ác, cái lạc hậu, chống các quan điểm, hành vi sai trái gây hại đến văn hoá, lối sống con người được chú trọng.

(Theo Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng, năm 2021)

Việt Nam đã chứng kiến một số biến đổi tích cực về văn hoá do tác động của sự phát triển kinh tế:

Tăng trưởng kinh tế góp phần xây dựng lối sống tích cực, tiến bộ của con người Việt Nam. Những giá trị bền vững, tinh hoa của quốc gia, dân tộc được kế thừa và phát huy như lòng yêu nước, ý chí tự cường dân tộc, tinh thần đoàn kết, ý thức gắn kết cá nhân, cộng đồng,... Các phong trào từ thiện, tương thân tương ái, phong trào Mùa hè xanh của sinh viên tình nguyện, Hoa phượng đỏ của học sinh, Kỳ nghỉ hồng của cán bộ, công chức, viên chức, thanh niên công nhân, lao động trẻ,... nở rộ ở nhiều địa phương, đơn vị.

Tăng cường sự hiểu biết và truyền bá văn hoá Việt Nam: Phát triển kinh tế đã tạo điều kiện thuận lợi cho Việt Nam quảng bá và giới thiệu văn hoá truyền thống của mình ra thế giới, số lượng khách du lịch quốc tế đến Việt Nam cũng tăng lên, việc sử dụng các phương tiện truyền thông và các nền tảng trực tuyến để giới thiệu văn hoá Việt Nam cũng được tăng cường.

Đi đôi với xu hướng toàn cầu hoá và hội nhập kinh tế, đạo đức, lối sống của người Việt có những thay đổi nhất định theo hướng tích cực. Sự mở rộng trong tầm nhìn và quan hệ xã hội khi mà người Việt và cộng đồng nơi họ sống trở nên mở lòng hơn với văn hóa và giá trị từ các quốc gia khác, biểu hiện qua số lượng người tham gia các hoạt động xã hội đa văn hoá và quốc tế. Sự tăng cường trong ý thức bảo vệ môi trường và phát triển bền vững khi mà người Việt bắt đầu quan tâm và tham gia hoạt động bảo vệ môi trường và sử dụng nguồn tài nguyên có trách nhiệm hơn, biểu hiện qua sự gia tăng trong việc tái chế và sử dụng nguồn năng lượng tái tận dụng.

Dựa vào thông tin trong bài, em hãy:

- Nêu những biến đổi tiêu cực về văn hoá do tác động của sự phát triển kinh tế và cho biết nguyên nhân dẫn đến những biến đổi đó.

- Kể thêm một số biến đổi tiêu cực về văn hoá do sự tác động của phát triển kinh tế ở nước ta. 

Thông tin:

Những biến đổi tiêu cực về văn hoá không chỉ là kết quả của sự tiến bộ kinh tế mà còn do sự tương tác phức tạp giữa nền văn hoá truyền thống và áp lực của quá trình toàn cầu hoá. Có thể đề cập một số biểu hiện biến đổi tiêu cực về văn hoá do tác động của sự phát triển kinh tế như sau:

Toàn cầu hóa sẽ dẫn đến nguy cơ du nhập ồ ạt văn hoá ngoại lai, lối sống thực dụng và các tư tưởng đi ngược lại các giá trị chân, thiện, mỹ. Hệ luỵ của việc mất đi bản sắc văn hoá riêng gây bất ổn chính trị xã hội và trở thành yếu tố phản phát triển.

Tăng trưởng kinh tế cũng đang tác động rất mạnh đến văn hoá ở khía cạnh tiêu cực, mà trong đó sự lệch lạc về hệ giá trị là vấn đề lo ngại nhất.Thói vụ lợi và thực dụng đã làm cho nhiều người coi tiền bạc và địa vị là những giá trị đỉnh cao của đời sống. Do đó, họ đã không từ thủ đoạn để đạt bằng được những mục tiêu lệch lạc đó. 

Những chuẩn mực, giá trị văn hoá, đạo đức cũng có nguy cơ bị mai một. Con người trong cộng đồng, xã hội dần mất đi nét đẹp trong giao tiếp của "tình làng, nghĩa xóm", thay vào đó là quan hệ công việc đơn thuần.

Sự xuất hiện ngày càng nhiều sản phẩm, dịch vụ văn hoá chất lượng thấp tác động tiêu cực đến thị hiếu thẩm mỹ, đe doạ việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá, các giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc.

Dựa vào thông tin trong bài, em hãy:

- Nêu những biến đổi tích cực của xã hội do tác động của sự phát triển kinh tế. Nêu những biểu hiện cụ thể của những biến đổi đó.

- Chỉ ra nguyên nhân của những biến đổi tích cực về xã hội trong bối cảnh phát triển kinh tế ở nước ta.

Thông tin:

Việt Nam đã trải qua hơn 30 năm đổi mới và có những biến đổi đáng kể trong xã hội. Những biến đổi xã hội ở Việt Nam có thể trình bày trên một số vấn đề xã hội, hiện tượng xã hội như sau:

Biến đổi cơ cấu kinh tế trong nền kinh tế thị trường dẫn đến biến đổi cơ cấu xã hội. Đáng lưu ý là biến đổi cơ cấu xã hội ở Việt Nam cho thấy tính phong phú, đa dạng của sự kết hợp giữa lao động - nghề nghiệp, giới tính, lứa tuổi, thế hệ, dân tộc, tôn giáo, trong nước và ngoài nước. Quá trình toàn cầu hoá đã mang lại nhiều cơ hội cho tăng trưởng kinh tế và phát triển xã hội như mở rộng việc làm, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, phát triển thị trường lao động, tăng thu nhập của người lao động trong nhiều khu vực, ngành nghề.

Sự tăng trưởng và phát triển kinh tế đã giúp cho Việt Nam xóa đói giảm nghèo thành công. Đời sống nhân dân được cải thiện rõ rệt. Tính đến tháng 12 - 2020, tỉ lệ hộ nghèo theo chuẩn nghèo tiếp cận đa chiều ước giảm còn khoảng 2,75%, giảm 1 % so với cuối năm 2019, Việt Nam về đích trước 10 năm so với Mục tiêu phát triển thiên niên kỉ, là một trong 30 quốc gia áp dụng chuẩn nghèo đa chiều, được cộng đồng quốc tế ghi nhận.

Việt Nam cũng hoàn thành các mục tiêu về y tế, giáo dục trước thời hạn, được đánh giá là điểm sáng. Phổ cập giáo dục đã hoàn thành trước thời hạn từ Mầm non đến Trung học cơ sở; 63/63 tỉnh, thành phố hoàn thành phổ cập giáo dục Tiểu học. Hệ thống y tế cơ sở được tăng cường, ưu tiên cho các huyện nghèo và các xã đặc biệt khó khăn, chất lượng khám chữa bệnh được nâng lên. Tỷ lệ trẻ dưới 1 tuổi được tiêm chủng đầy đủ (đạt tỉ lệ từ 96% đến 98%), đến nay, tỉ lệ bao phủ bảo hiểm y tế toàn dân đạt trên 90% dân số, vượt chỉ tiêu đề ra. Tỉ lệ dân số nông thôn được sử dụng nước sạch theo tiêu chuẩn quốc gia ngày càng tăng, song vẫn còn nhiều thách thức để đạt được mục tiêu.

Chế độ, chính sách đối với người có công với cách mạng được mở rộng về đối tượng thụ hưởng với mức trợ cấp được nâng lên hằng năm; đã giải quyết xác nhận được trên 9,2 triệu người có công, trong đó số người có công đang được hưởng chế độ ưu đãi hằng tháng là gần 1,4 triệu người và trên 500 nghìn thân nhân người có công đang được hưởng trợ cấp tiền tuất hằng tháng.

Công tác trợ giúp xã hội từng bước chuyển sang hướng tiếp cận dựa trên quyền con người, lấy con người làm trung tâm. Diện đối tượng thụ hưởng trợ giúp xã hội được mở rộng và mức chuẩn trợ cấp xã hội được điều chỉnh tăng lên, tạo điều kiện và cơ hội cho các đối tượng yếu thế ổn định cuộc sống, số người hưởng chế độ trợ cấp xã hội hằng tháng bằng tiền mặt tăng từ gần 1,7 triệu người năm 2011 (chiếm 1,9% dân số) lên hơn 2,9 triệu người năm 2019 (chiếm 3% dân số).

Dựa vào thông tín trong bài, em hãy:

Cho biết sự phát triển kinh tế đã gây ra những biến đổi tiêu cực nào trong xã hội và chỉ những nguyên nhân dẫn đến sự biến đổi đó.

Thông tin: 

Cùng với sự thay đổi nhanh chóng về kinh tế, xây dựng hạ tầng cơ sở theo hướng hiện đại, văn minh, sự tiếp thu các giá trị văn hoá bên ngoài, trong lĩnh vực xã hội, Việt Nam đang đứng trước những tác động tiêu cực như:

Trong biến đổi cơ cấu xã hội còn có hiện tượng phân tầng xã hội. Nó bắt nguồn từ mức chênh lệch trong tiền lương, thu nhập.Trong xã hội, đã hình thành những nhóm giàu có, nhóm trung lưu khá giả, nhóm nghèo và nhóm đói nghèo.

Với tác động của kinh tế thị trường, lợi nhuận được đề cao, kiếm tiền và làm giàu có sức lôi cuốn, cá nhân được khẳng định nhưng cũng phát triển chủ nghĩa cá nhân vụ lợi, vị kỷ nên đời sống gia đình biến đổi rất nhanh. Có không ít gia đình bị biến động và đảo lộn, tác động tiêu cực tới sự trưởng thành nhân cách, sự bình yên và hạnh phúc cuộc sống của trẻ em. Sự ràng buộc, cố kết các thành viên trong gia đình trở nên lỏng lẻo. Cuộc sống gia đình như là một tiểu môi trường văn hoá, nhất là văn hoá tinh thần, đạo đức, nơi trau dồi đạo đức, lối sống, hình thành nhân cách đang có khuynh hướng bị những cuốn hút kinh tế làm cho suy giảm.

Việc tăng trưởng kinh tế quá mức dẫn tới nảy sinh vấn đề xã hội. Một trong những điều đáng lo ngại là hiểm hoạ môi trường sinh thái, nguy cơ đe dọa an toàn xã hội. Đáng chú ý, do sự tập trung đầu tư cho sản xuất, ít chú ý đến kết cấu hạ tầng phục vụ dân sinh, nhất là trong xử lý chất thải ở đô thị đã dẫn đến tình trạng ô nhiễm nặng nề.

Dựa vào thông tin trong bài, em hãy:

- Cho biết nước ta đã áp dụng các chính sách nào trong thực tế xã hội nhằm giải quyết các vấn đề liên quan đến kinh tế, văn hoá, xã hội.

- Nhận xét về các chính sách mà nước ta đã áp dụng để giải quyết các tác động tiêu cực trong văn hoá, xã hội do tác động của sự phát triển kinh tế.

Thông tin:

Chính sách xã hội được coi là một bộ phận quan trọng trong hệ thống chính sách của Đảng và Nhà nước. Chính sách xã hội ở nước ta trong những năm qua ngày càng được hoàn thiện, trở thành hệ thống chính sách hỗ trợ lẫn nhau, góp phần tích cực trong việc nâng cao đời sống nhân dân, bảo đảm mục tiêu "dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh".

Xoá đói, giảm nghèo là chủ trương lớn, quan trọng được Đảng, Nhà nước quán triệt và kiên trì thực hiện trong suốt nhiều năm qua. Thực hiện quan điểm nhất quán của Đảng về xóa đói, giảm nghèo, Nhà nước đã ban hành nhiều chính sách quan trọng như Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021 - 2025, thực hiện các chính sách đặc thù trên địa bàn các huyện nghèo, Chuẩn nghèo đa chiều tiếp tục được bổ sung, hoàn thiện.

Thực hiện công cuộc đổi mới, Đảng ta không ngừng bổ sung, phát triển đường lối xây dựng nền văn hoá mới phù hợp với tiến trình phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Đảng, Nhà nước ta đã có nhiều chính sách đầu tư cho phát triển văn hoá, từng bước đưa các ngành thông tin, truyền thông, báo chí, xuất bản phát triển; quan tâm, chú trọng các hoạt động sáng tác văn học, nghệ thuật; ngành điện ảnh, truyền hình không ngừng chuyển biến cả về chất và lượng; đội ngũ những người làm công tác văn hoá được đào tạo, bồi dưỡng thường xuyên. Nhiều chủ trương, chính sách, quy định pháp luật được ban hành đã tạo cơ sở chính trị - pháp lý và điều kiện để xây dựng con người. Nhiều chuẩn mực tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống của con người đã được đưa vào một số văn bản pháp luật, vào quy ước, hương ước tại các làng, xã, vào quy định, nội quy của các cơ quan, đơn vị, tổ chức xã hội. Đẩy mạnh xây dựng môi trường văn hoá và đời sống văn hóa lành mạnh, gắn với phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hoá" và cuộc vận động: “Xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh". Tăng cường phát triển du lịch, thương mại dịch vụ, trong đó đặc biệt chú trọng phát triển sản phẩm du lịch mang bản sắc văn hoá dân tộc Việt Nam. Có cơ chế, chính sách hợp lý để phát triển các ngành nghề thủ công truyền thống.

Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng đã nêu một số giải pháp theo quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam để hạn chế, khắc phục tác động tiêu cực của sự phát triển kinh tế đến văn hoá, xã hội như sau:

Một là, hoàn thiện và thực hiện tốt luật pháp, chính sách đối với người có công trên cơ sở nguồn lực của Nhà nước và xã hội, bảo đảm người có công và gia đình có mức sống từ trung bình khá trở lên trong địa bàn cư trú.

Hai là, cải cách chính sách tiền lương theo hướng gắn với sự thay đổi của giá cả sức lao động trên thị trường, tương xứng với tốc độ tăng trưởng kinh tế, tốc độ tăng năng suất lao động, bảo đảm nguyên tắc phân phối theo lao động, tạo động lực nâng cao năng suất và hiệu quả. Chú trọng nâng cao phúc lợi xã hội, an sinh xã hội, cố gắng bảo đảm những nhu cầu cơ bản, thiết yếu của nhân dân về nhà ở, đi lại, giáo dục, y tế, việc làm ,...

Ba là, phát triển thị trường lao động, hướng đến việc làm bền vững. Xác lập các nguyên tắc sử dụng và quản lý lao động phù hợp với sự phát triển của thị trường, xây dựng mối quan hệ lao động hài hoà, ổn định, tiến bộ.

Bốn là, phát triển hệ thống an sinh xã hội toàn diện, tiến tới bao phủ toàn dân với các chính sách phòng ngừa, giảm thiểu và khắc phục rủi ro cho người dân, bảo đảm trợ giúp cho các nhóm đối tượng yếu thế.

Bài tập thực hành: bài tập nghiên cứu về tác động tích cực hoặc tiêu cực của sự phát triển kinh tế đến văn hoá, xã hội; giải pháp hạn chế, khắc phục tác động tiêu cực

Gợi ý:

I. Chuẩn bị báo cáo:

Trao đổi, thảo luận để lựa chọn vấn đề nghiên cứu (chọn một trong các vấn đề: tác động tích cực của sự phát triển kinh tế đến văn hoá, xã hội; tác động tiêu cực của sự phát triển kinh tế đến văn hoá, xã hội; giải pháp hạn chế, khắc phục tác động tiêu cực).

- Sưu tầm thông tin, tư liệu, hình ảnh,... về vấn đề nghiên cứu (tác động tích cực của sự phát triển kinh tế đến văn hoá, xã hội; tác động tiêu cực của sự phát triển kinh tế đến văn hoá, xã hội; giải pháp hạn chế, khắc phục tác động tiêu cực).

- Lập đề cương báo cáo.

II. Yêu cầu về nội dung của báo cáo:

Báo cáo ngắn gọn về vấn đề nghiên cứu.

Gợi ý:

- Giới thiệu kết quả về những ảnh hưởng của sự phát triển kinh tế làm biến đổi về văn hoá, xã hội.

- Trình bày và phân tích được những biến đổi tích cực/ tiêu cực của sự phát triển kinh tế đến văn hoá, xã hội.

- Trình bày và phân tích được một số chủ trương, chính sách giúp hạn chế, khắc phục tác động tiêu cực của sự phát triển kinh tế đến văn hoá, xã hội.

- Đề xuất một số giải pháp khắc phục, hạn chế tác động tiêu cực của sự phát triển kinh tế đến hiện tượng văn hoá, xã hội được nghiên cứu.

- Kết quả nghiên cứu.

III. Gợi ý thu thập tài liệu:

- Tạp chí Cộng sản: https://www.tapchicongsan.org.vn/

- Tạp chí của Ban Tuyên giáo Trung ương: https://www.tuyengiao.vn/

- Tạp chí Giáo dục Việt Nam: https://tapchigiaoduc.moet.gov.vn/

- Tạp chí Kinh tế và Dự báo: https://kinhtevadubao.vn/

- Trang thông tin điện tử tổng hợp Ban Kinh tế Trung ương: http://kinhtetrunguong.vn/

Em hãy lấy một số ví dụ trong thực tiễn về sự biến đổi của đạo đức, lối sống, văn hoá do sự phát triển kinh tế mang lại